465
نظريات اجتماعى
عده‌اى در تلاش هستند كه با تحليل جامعه‌شناختى از اين قيام، با بهره‌مندى از نتايج عاشورا، آن را راهنما و راهگشاى زندگى مسلمانان قرار دهند. در متون جامعه‌شناسى، دين يك نهاد اجتماعى است كه يكى از كاركردهاى اساسى آن، معنا بخشى از اجتماع به جامعه و تحكيم روابط اجتماعى است. از اين روست كه عاشورا در تحول حركت‌ها و انسجام جوامع، كارگشا مى‌شود. نظريات «ابوعلم» و «خالد مجد خالد» در اين دسته قرار مى‌گيرند.
نظريات تاريخى - قومى
برخى انديشمندان معاصر اهل تسنن در تحليل عاشورا، ريشه‌هاى اصلى اختلاف خاندان بنى‌هاشم و بنى‌اميه را بررسى كرده‌اند؛ با اين رويه كه فرزندان اميه و هاشم به هيچ‌وجه با هم صلح نكردند و تنها زمان كوتاهى با ظهور پيامبر (ص) اختلاف آنها به ظاهر فروكش كرد. در اين نگرش، مدارك اصلى، اسناد تاريخى هستند و به متون دينى نمى‌پردازند. اكثر كسانى كه به قيام عاشورا از اين منظر نگاه مى‌كنند، معتقدند كه اختلاف اين دو در پيروى گروه اول از حق و حاكميت دين و باطل دانستن دين از سوى گروه ديگر بوده است كه در اين صورت، انگيزه و فلسفه قيام اباعبدالله، در واقع، احياى دين حق و از بين بردن باطل است. از جمله كسانى‌كه از اين منظر به حادثه كربلا نگريسته‌اند، مى‌توان به «عباس محمود عقاد» اشاره كرد. 1
نظريات عرفانى
عارف، هستى را تجلى‌گاه ظهور الهى مى‌داند و از هر وسيله‌اى استفاده مى‌كند تا به تماشاى حضور الهى بنشيند و فارغ از همه چيز، در انديشه وصال حق است. او بهترين راه