54اشاره مى‌كنيم. امام هشتم على بن موسى الرضا(ع) در پاسخ به سوالات «محمد بن سنان» كه از فلسفه اعمال حج پرسيده بود، چنين نوشت:

وعلَّةُ الحجِّ... الخروُجُ مِنْ كُلِّ مَا اقْتَرفَ... وَما فِيه مِنِ اسْتِخراجِ الاَموالِ وَ... وَتَجدِيدِ الحقُوقِ... . ¹

و علت وجوب حج... خارج شدن از تمام گناهانى كه آدمى مرتكب شده است... [و يكى ديگر از حكمت‌هاى حج:] خرج كردن مال [و خارج شدن از ديون و حق‌الناس] است. [و يكى ديگر از حكمت‌هاى وجوب حج] تجديد حقوقى است كه مؤمنان بر يكديگر دارند [كه به‌وسيله غيبت، تهمت و ناسزا فراموش شده بوده است]... .

احرام، تمرين ترك آزار

مباش در پى آزار و هر چه خواهى كن
كه در طريقت ما غير از اين گناهى نيست ²

پيامبر اسلام(ص) مسلمان را چنين تعريف كرده است:

«المسلِمُ مَنْ سَلِمَ المسلِمُونَ مِنْ لِسانِهِ وَ يَدِهِ» ³؛ «مسلمان كسى است كه مسلمانان از زبان و دستش ايمن باشند». همچنين حضرت، مؤمن را چنين تعريف مى‌كند:

«المؤمِنُ مَنْ آمَنَهُ النّاسُ عَلى أنْفُسِهم وَ اموالِهِمْ» ⁴؛ «مؤمن كسى است كه مردم نسبت به جان و اموالشان، از او در امان باشند».

بى‌ترديد ميان رنجاندن خاطر بندگان و ناخشنودى پروردگار ارتباط نزديكى وجود دارد؛ همان‌گونه كه اين ارتباط ميان خشنودكردن بندگان و