137امّا آيا مىتوان گفت با بازگو كردن يك حكم فقهى، اسلام كامل مىشود؟ درحالىكه خيلى از احكام پيش از اين نازل شده بود. پس بايد امر مهمى باشد كه تمام و كامل شدن دين با آن است. اما اين امر مهم چيست؟ به خصوص كه اين آيات در اواخر دوران زندگى پيامبر (ص) نازل شده است. آنگونه كه مورخان و ثبتكنندگان اسباب نزول گفتهاند، اين آيات در اواخر دوران وحى نازل شده است. بنابراين، رواياتى كه نزول آيه را در غديرخم برشمردهاند، با محتواى آيه سازگارى كاملى دارد؛ همچون رواياتى كه ثعلبى در تفسير خود، شوكانى در فتح القدير، فخر رازى در التفسير الكبير، حاكم حسكانى در تفسير خود و ابن عساكر در تاريخ دمشق و ديگران در آثار خود آوردهاند. 1
اشكال: رشيد رضا در تفسير المنار تلاش كرده است اثبات نمايد كه اين آيه هم مانند آيات قبل، مربوط به احكامى مثل گوشت خوك، نجس بودن خون و مانند آن است؛ چون آيات قبل نيز در خصوص اين موضوع صحبت مىكند.
در پاسخ بايد گفت: اولاً اتحاد مفهومى، از اين آيات برداشت نمىشود. در آيات قبلى، بر حكم گوشت خوك يا خون يا رجس و ازلام و مانند اينها تصريح شده است، ولى در اين آيه، چنين تصريحى وجود ندارد؛ ثانياً همانطور كه مىدانيم، قرار گرفتن آيات، به ترتيب نزول نيست.