145هريك دائر به احوال حجازيه، رسالهاى كه شامل اطلاعات مفصله است نگاشتهاند.
رساله «لودوويكو بارتاما» در حالتىكه در سال نهصد و بيست و هشت به زبان ايتالى طبع شده است، در سال نهصد و هفتاد و دو، بهزبان انگليسى ترجمه و منتشر گرديده است. و سياحتنامه انگليسى «ژوزف تپس» نيز در سال يك هزار و يكصد و هفده مطبوع و در انگلستان منتشر شده. «لودوويكو بارتاما» در رساله خويش نوشته است كه مشاراليه خود را به قيافت و هيئت مسلمانان گذاشته، با شتربانان شام كسب معارفه نموده و به شتربان مزبور تنخواه زياد داده و با قافله شام به حجاز آمده است و «ژوزف تپس» نيز در طفوليت اسير يك نفر از اهالى جزاير شده، مدت مديده مشاراليه را خدمت كرده و با آقاى خود ايفاى حج شريف نموده و معاودت كرده است.
«برق حارد» در رسالهاى كه منتشر ساخته گفته است كه من هنگام معاودت از وادى فاطمه در وادى نعمان كه حجاج به اين وادى براى عمره مىآيند، چون محل خوفناك است ازدحام زياد دارد، به يك طوفانى دچار شدم؛ نتوانستم پيش بروم؛ به مأمن كوهى پناه برده، تا وقتى كه شدت سيلان و هجوم سيل گذشت، در مأمن آن كوه اقامت نمودم.
يك مورخ ديگر، «يوما» نام، گفته است كه غير مسلم را به مكه قبول نمىكنند، شكر مىكنيم كه «برق هارد» رفته و مدعيات اروپائيان را كه در خصوص مكه داشتند تكذيب و تخطئه نموده و گفته است كه مكه مكرمه با بعضى از سنگهاى سياه و وادىهايى كه خالى از ازهار 1 و اشجار است محاط است و كسانىكه از ميان اين كوهها درآمده و بغتةً بيوت و منازل مكه مكرمه را مىبينند نبايد آنشهر معظم را جز به خزينه لطايفى تشبيه كنند كه در ميان يك جعبه سياه بسيار خشن گذاشته شده باشد، قدر و قيمت آن خزينه را همانا اسلاميان دانند و بس.
كوچههاى آنجا وسيع و ابنيه آن بهطور مطلوب منتظم و مرتفع. كسانىكه بلاد