103
إِلىٰ خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ
آنان مىگويند: پروردگارا! ما را دوبار ميراندى و دوبار زنده كردى. اكنون به گناهان خود معترفيم. آيا راهى براى خارج شدن [از دوزخ] وجود دارد؟
درباره اين آيه، سه تفسير بيان شده و دقيقترين آن اين است كه منظور از دوبار ميراندن، مرگ در پايان عمر و مرگ در پايان برزخ است و منظور از دوبار زندهكردن، زندهكردن در برزخ و قيامت است.
توضيح اينكه انسان پس از مرگ، نوع ديگرى از حيات را در برزخ شروع مىكند كه در «قالب مثالى» است؛ يعنى در بدنى شبيه همين بدن دنيايى است، ولى غيرمادىزندگى مىكند. آيات قرآن نيز به اين حيات اشاره دارند؛ مثلاً درباره شهدا مىفرمايد: بَلْ أَحْيٰاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ ؛ «بلكه زندهاند و نزد پروردگارشان روزى داده مىشوند». (آلعمران: 169) حيات انبيا و اوليا نيز از اين قبيل است. كافران نيز حيات برزخى دارند و عذاب مىبينند؛ همانگونه كه در آيه 46 سوره غافر بدان اشاره شد. در پايان اين جهان نيز با نفخه صور، همه خواهند مرد؛ همانگونه كه در آيه 68 سوره زمر مىفرمايد: فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ و با نفخه صور دوم همه زنده مىشوند.
اين سؤال مطرح است كه غير از اين دو حيات و دو مرگ، نوع ديگرى از حيات و مرگ نيز وجود دارد كه همان مرگ قبل از اين دنيا و حيات آن است. بنابراين بايد سه مرگ و سه حيات گفته شود.
پاسخ اين است كه مرگ قبل از اين دنيا، موت است، ولى در آيه سخن از «اماته» است (ميراندن) و حيات در اين دنيا نيز، گرچه «احيا»