102
آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذٰابِ
[عذاب آنها] آتش است كه هر صبح و شام بر آن عرضه مىشوند و روزى كه قيامت برپا شود [مىفرمايد:] فرعونيان را در سختترين عذابها وارد كنيد.
خداوند در اين آيات مىفرمايد فرعونيان را صبح و شب بر آتش عرضه كنيد و وقتى قيامت برپا شد گفته مىشود آنان را در عذابى شديدتر وارد كنيد. روز و شب از ويژگىهاى دنياست كه بر اثر گردش زمين به دور خورشيد به وجود مىآيد. درحالىكه براساس آيات و روايات، خورشيد نور خود را در قيامت از دست مىدهد و ديگر شب و روز معنا ندارد. بنابراين آيه اشاره به زمانى غير از قيامت دارد. اين آيه اثبات مىكند عالمى وجود دارد كه داراى شب و روز است ولى دنيا نيست چون از دنيا رفتهاندو قيامت هم نيست؛ چون فرمود: «هنگام برپايى قيامت آنان را در عذابى شديدتر داخل كنيد». پس اين عالمى غير از دنيا و قيامت استكه در آنجا خورشيد و شب و روز هست، ولى دنياى مادى انسانها نيست.
گفتنى است در اين آيات سخن از عرضهكردن فرعونيان بر آتش است، نه دخول در آن. درحالىكه روز قيامت آنان داخل در آتش مىشوند. پس اين عرضه غير از دخول در جهنم است؛ زيرا در جهنم، عرضهكردن نيست، بلكه داخل شدن است.
4. آيه ديگرى كه بر حيات برزخى دلالت دارد، آيه 11 سوره مؤمن (غافر) است كه بيانگر حالات گناهكاران است:
قٰالُوا رَبَّنٰا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَ أَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ فَاعْتَرَفْنٰا بِذُنُوبِنٰا فَهَلْ