85مىكند و به او مىفهماند كه بايد با اين انسانها، روابط برادرانه داشته باشد و اگر از حال آنان بىاطلاع باشد، حق برادرى اسلامى را ادا نكرده است». 1
بنابراين حجگزار با پذيرش مسئوليتها در فرصت كوتاه حج و انجام دادن آنها به همراه بيم و اميد و مشاهده مسئوليتپذيرى افراد مخلص، آموزش مىبيند و براى پذيرش مسئوليتهاى اجتماعى ديگر آماده مىشود.
10. تقويت روابط اجتماعى
فضاى اجتماعى حج، فضاى صلح و دوستى است؛ بهگونهاى كه ميليونها انسان با تنوع نژادى، قومى، زبانى و فرهنگى، در يك ميقات زمانى و مكانى خاص حضور مىيابند و يك زندگى مسالمتآميز و به دور از هرگونه درگيرى را كنار هم در دورهاى كوتاهمدت تجربه مىكنند. اين مهم بدان سبب است كه برنامه حج بهگونهاى تشريع و برنامهريزى شده است تا يك مسلمان افزون بر محدوديتهايى كه در زندگى عادى دارد، با تمرين و مراقبت، اعضا و جوارح خود را كنترل كند. در اين ميان كنترل دست و زبان اهميت خاصى دارد؛ زيرا اين دو عضو بيشترين عامل آزاررسانى به شخصيت يا حقوق ديگراناند. ولى انسان حجگزار در موسم حج، طبق مقررات اجتماعى، بايد زبان