151حج و كمك به تحقق اهداف اجتماعى حج است؛ زيرا نهتنها زمينهساز خروج بيش از اندازه ارز و ايجاد مشكلات براى ناوگان هوايى كشور مىشود، بلكه مناسب با شخصيت حاجى و حيثيت كشور هم نيست. بارها مشاهده شده است كه زائران خارجى و مأموران عربستان به تمسخر به اين كالاها و رفتار حاجى مىنگرند و حتى خود انسان بىاختيار به ياد شعر شيخ بهايى مىافتد كه چنين سرود:
مقصود من از كعبه و بتخانه تويى تو
مقصود تويى، كعبه و بتخانه بهانه
حاجى به ره كعبه و من طالب ديدار
او خانه همى جويد و من صاحب خانه 1
نكته پايانى فصل
بر سياستگذاران، مديران و برنامهريزان امور حج و زيارت لازم است تا ضمن توجه به آثار و منافع اجتماعى حج در سطح ملّى، از عوامل آسيبساز به سيماى زيباى حج و اهداف اجتماعى آن غافل نباشند.
مىطلبد آن بزرگواران با تجربه چندين ساله، مهندسى فرهنگى دقيقترى نسبت به گذشته داشته باشند و در پيشگيرى از عوامل آسيبساز بيشتر تلاش كنند. در اين