129اخلاقى و اجتماعى را به خوبى آموخته باشد، وجودش در هر كشورى بسيار تأثيرگذار است. از سوى ديگر، زائران از ابتداى سفر حج يا عمره تا موقع بازگشت موجب تحول و پويايى در سطح كشور مىشوند؛ چنانكه افزون بر شخص زائر، گروههاى گوناگون جامعه نيز از آثار مادى و معنوى سفر بهرهمند مىشوند.
در اين فصل، ابتدا به آثار اجتماعى حج در سطح ملّى پرداخته مىشود و در ادامه به عواملى پرداخته مىشود كه مىتواند به اهداف اجتماعى حج آسيب وارد سازد.
آثار اجتماعى حج در سطح ملّى 1
حج در سطح ملّى، مىتواند آثار بىشمارى داشته باشد. مهمترين آنها عبارتند از:
1. هديه معنويت و نورانيت به جامعه
حجگزار، پس از طواف خانه دوست، با نورانيت به سرزمين و ديار خود بر مىگردد. اقوام، دوستان و آشنايان نيز براى گفتن زيارتقبولى و بهرهمندى از توشه حج، به ديدار مسافر قبله مىشتابند. اگر حاجى آموختههاى حج را