179
الف) دوچهره‌ها
انسان‌هاى دوچهره‌اى در ميان اصحاب پيامبر(ص) بودند كه به واقع به اسلام و پيامبراكرم ايمان نداشتند، اما به ظاهر از اصحاب شمرده مى‌شدند:
وَ مِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ مُنٰافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفٰاقِ لاٰ تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلىٰ عَذٰابٍ عَظِيمٍ (توبه:101)
و از [ميان] اعراب باديه‌نشين كه اطراف شما هستند، جمعى منافق‌اند؛ و از اهل مدينه [نيز]، گروهى سخت به نفاق پاى‌بندند. تو آنها را نمى‌شناسى، ولى ما آنها را مى‌شناسيم. به‌زودى آنها را دوبار مجازات مى‌كنيم [مجازاتى در زمان حيات و مجازاتى به هنگام مرگ]. سپس به‌سوى مجازات بزرگى [در قيامت] فرستاده مى‌شوند.
روشن است هنگامى كه رسول‌خدا(ص) منافقان را نمى‌شناخت، مسلمانان نيز آنان را نمى‌شناختند و از صحابه راستين و واقعى به شمارشان مى‌آوردند.
رسول‌خدا بر پايه روايتى كه از اميرالمؤمنين على(ع)، «ام‌سلمه»، «عبدالله بن عباس»، «ابوذر غفارى»، «انس بن مالك» و «عمران بن حصين» نقل شده است، ملاك شناخت «مؤمن» را از «منافق»، دوستى «على(ع)» دانست و فرمود: «على را دوست نمى‌دارد مگر مؤمن [و] دشمن نمى‌شمارد مگر منافق». اين حديث در زمان پيغمبر خدا(ص) شايع و زبانزد همه مردم بود.
«ابوذر غفارى» مى‌گويد:
مَا كُنَّا نَعْرِفُ المنافقينَ الّا بِتَكْذيبهِمُ اللهَ وَ رَسولَه وَ التخلُّفِ عَنِ الصَّلواتِ وَ الْبُغضِ لِعَليِّ بْنِ أبي‌طالب. 1