377رنگ و بوى مدينه و گرد عرفات و مشعر و منا باشد! چنين زائرى در صحنۀ زندگى و معاشرت با مردم نيز نشانه‌اى از حج نخواهد داشت و تنها نامش را سنگين كرده و غرورش را افزون تر! بايد به خدا پناه برد،ان شاءاللّٰه كه زائران ما اينگونه نباشند و گرنه از حج تنها سياحتى باقى مى‌ماند و بس كه جاى ديگر نيز ميسر بود.
بارى،حج نورانيت خاص دارد و اين نورانيت را زائر،بايد حفظ كند.امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد:
«الْحَاجُّ لاٰ يَزَالُ عَلَيْهِ نُورُ الْحَجِّ مَا لَمْ يُلِمَّ بِذَنْبٍ» 1
«حج‌گزار همواره نوانيت حج را با خود دارد،مادامى كه مرتكب گناه نشود.»
آرى گناه نور ايمان را تحت الشعاع قرار مى‌دهد و ظلمات ماديت را بر قلب سايه افكن مى‌سازد.
بازگشت به وطن
از جمله آداب حج،مربوط به بازگشت مسافر است.همچنانكه پسنديده است،زائر قبل از عزيمت خود به ديگران اعلام كند و با آنان توديع نمايد،در بازگشت نيز حقّ زائر است كه ديگران به ديدن او بشتابند.پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مى‌فرمايد:
«حَقٌّ عَلَى الْمُسْلِمِ إِذَا أَرَادَ سَفَراً أَنْ يُعْلِمَ إِخْوَانَهُ وَ حَقٌّ عَلَى إِخْوَانِهِ إِذَا قَدِمَ أَنْ يَأْتُوهُ» 2
«حق مسلمان برگردن مسلمان اين است كه هر گاه قصد سفر دارد، برادرانش را مطلع سازد و بر برادران اوست كه چون از سفر بازگردد به ديدنش بيايند.»
بديهى است كه در سفر حج و عمره،اين ديدار ارزش معنوى و پاداش اخروى