261«وامّا إسماعيل فقطعن الحرم ونبع له زمزم بأمر اللّٰه تعالى..». ¹

روايات و ديدگاه‌ها

روايات و اقوال مورّخان در مرحله نخست دو دسته است:

1-آن دسته كه جوشش زمزم را به جبرئيل نسبت داده‌اند.

2-دسته‌اى كه آن را به اسماعيل منتسب دانسته‌اند.

در جزئيات هر يك از اين دو دسته نيز اختلاف نظر وجود دارد:

مطهّر بن طاهر مقدسى ²در چگونگى جوشش زمز با اشاره به اختلاف نظرها در اين خصوص مى‌نويسد:

«همين‌كه هاجربه سوى‌اسماعيل شتافت،او را ديد كه با دست خود با آب بازى مى‌كند در حالى كه آب از زير گونۀ او جوشيده‌است و برخى گفته‌اند آب از زير پاشنۀ پاى او جوشيده است و برخى برآنند كه جبرئيل آمده و با پاى خود زمين را شكافته‌كه بر اثر آن آب فوران زده است.»

همين مطلب را با اندك اختلاف«ياقوت»در«معجم البلدان» ³ذكر كرده است.

نامبردگان احتمال ديگرى را نيز نقل كرده‌اند و آن اينكه اين چاه را اسماعيل با وسايلى مانند كلنگ حفر نمود و خرق عادتى در اينجا نبوده است كه اين قول ضعيفى است و سند روايى ندارد و يا اينكه پس از جوشيدن زمزم اسماعيل آن را به صورت چاه در آورده است كه پيش از اين توضيح آن گذشت.

و امّا روايات:

بيشتر روايات از نقش جبرئيل در جوشش زمزم سخن گفته و برخى روايات اثر پاى