140اين تعبير سرّ تصدّق و انفاق را برملا مى‌سازد. انسان معمولاً به هنگام حج به دلايلى نمى‌تواند حجى كامل، آن‌گونه كه خدا مى‌خواهد انجام دهد؛ از اين رو معمولاً حج‌ها داراى كاستى و خلل است و بايد آنها را به كمال نزديك كرد تا حجى كامل براى انسان نوشته شود. از جمله چيزهايى‌كه مى تواند به تكميل حج انسان كمك كند و كاستى حج را كاهش دهد، انفاق است. لذا نقش و جايگاه انفاق چه بهنگام حضور در شهر مكه و چه در زمان بيرون رفتن روشن مى‌شود؛ انفاق در مكه جبران كننده كاستى‌هاى حج است.

2. از پايين

يكى ديگر از آداب خروج از مكه اين است كه بايد از قسمت پايين اين شهر خارج شد. ابن‌عمر مى‌گويد:

«پيامبر صلى الله عليه و آله هرگاه وارد مكه مى‌شد، از راه مسجد شجره از مدينه بيرون مى‌رفت و از راه معرّس وارد مى‌شد و هرگاه وارد مكه مى‌شد، از بلندىِ شمال وارد مى‌شد و از بلندىِ پايين خارج مى‌گشت». ¹

3. نيت بازگشت

كسى كه به حج مى‌رود نبايد هنگام خروج از مكه قصد كند كه به آنجا باز نمى‌گردد، به‌عبارت ديگر، لازم است هنگام خروج از مكه نيت بازگشت داشته باشد.

قصد عدم بازگشت مطلوب نيست؛ زيرا آثار و پيامدهاى خوشايندى ندارد. امام صادق عليه السلام در اين باره فرمود:

«كسى كه از مكه خارج شود و قصد بازگشت به آنجا را نداشته باشد، مرگ او