90حتى در مواردى مادى در برداشته باشد، بلكه گاه خسارت‌هاى فراوانى را نير در پى دارد.

دو. حج با مال حلال

از جمله مقدمات ضرورى حج، استفاده از توشۀ حلال در اين مسير است. اين موضوع گرچه از مقدمات و گاه آداب حج دانسته شده؛ ولى آن را بايد از واجبات و ضروريات حج دانست؛ چون حج با مال حرام و شبهه ناك حج نيست.رسول گرامى اسلام فرمود:

«إِذَا اكْتَسَبَ الرَّجُلُ مَالاً مِنْ غَيْرِ حِلِّهِ ثُمَّ حَجَّ وَ لَبَّى نُودِيَ لاَ لَبَّيْكَ وَ لاَ سَعْدَيْكَ وَ إِنْ كَانَ مِنْ حِلِّهِ فَلَبَّى نُودِيَ لَبَّيْكَ وَ سَعْدَيْكَ»؛ ¹

«اگر حاجى بامال حرام حج به جا آورد و بگويد: «لبيك اللهم لبيك» خداوند در پاسخ او ميگويد: «لا لبيك و لا سعديك» ، اين لبيك به تو برگشت داده مى‌شود». ²

در روايات، حج مبرور مقابل حج مأزور آورده شده است حج مأزور حجى است كه با «مال زور» انجام مى‌گيرد. روشن است كه حج، صافى مسلمانى است و حج‌گزار با ورود به اين عمل، همه جوانب نظرى و عملى دين خود را كمال مى‌بخشد. اگر كسى با مال ناپاك حج به‌جا آورد، در تضاد مقتضاى حج -كه عبوديت خداوند است- گام برداشته است.

تقوا شرط قبولى هر عمل است إِنَّمٰا يَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ و عبادتى كه مقدمات آن، از حلال تهيه نشده باشد، از «تقوا» تهى است و با چنين عملى «تقرب» حاصل نمى‌شود.

در حقيقت عبادت بدون تقوا، دچار تضاد درونى است؛ چون از