55است كه مذهبها و مسلكهاى مختلف حاضر حج ، به نوعى يكديگر را به نقد مىكشند و پرسشهايى را درباره يكديگر مطرح مىسازند. اين موضوع موجب رشد افكار و انديشهها در عالم اسلام و ترويج تفكرات شده و اين پديده نتايج مختلفى را براى مسلمانان در پى دارد.
سه. رشد همزيستى مسالمت آميزوتوان تحمل
وقتى گروههاى مختلف با تفاوتهاى عقيدتى و عملى (در عين داشتن اصول مشترك) در كنار يكديگر قرار مىگيرند و براى انجام مناسك به صورت مشترك و هماهنگ وارد عمل مىشوند، روحيه تحملشان بالا مىرود و اين نقش مهمى در تشكيل امت واحد اسلامى دارد.-
چهار. زمينه سازى براى تشكيل امت واحد اسلامى
روشن است كه اسلام مرز جغرافيايى نمىشناسد؛ هر جا مسلمانان حضور و غلبه دارند، منطقه اسلام است، آنچه آنان را از يكديگر جدا مىكند، رشد تفكرات غير اسلامى (مانند افكار ناسيوناليستى) و تنگ نظريهاى مذهبى و بالاخره دسيسههاى دشمنان و فقدان رشد فكرى كافى و بالندگى است. حج اين نيرو و اثر را دارد كه زمينه را براى تشكيل جامعه متحد اسلامى فراهم سازد.
در حقيقت حج نمونه كوچك امت واحده اسلامى است كه به صورت مقطعى تشكيل مىشود و هويت واحد امت اسلامى را عملا به نمايش مىگذارد.
پنج. رشد اخلاق اجتماعى و حفظ حدود و مقررات
تقواى اجتماعى، يكى ديگر از دستاوردهاى حج است. محرمات