257نخست مسجد كه مشرف بر حياط اول است، حد شمالى مسجد النّبى(ص) است. اين ستون‌ها، در برابر باب النّساء قرار دارد.

حدّ شرقى مسجد در سمت مدفن پيامبر(ص) پنجمين ستون در سمت چپ منبر و به قدر چهار ذراع، داخل در محلى است كه شبكه‌هاى فلزى دور آن كشيده شده و مدفن پيامبر(ص) است. در واقع، بخش كوچكى از زمين مسجدِ اصلى، در سمت شرق، داخل در محدوده حجره شريفه قرار گرفته است.

اما حدّ غربى مسجد، پنجمين ستون راست منبر در سمت غرب است كه در حال حاضر، روى ستون‌هاى آن قسمت نوشته شده است: «حدّ مسجد النّبى(ص) ». در شمال نيز حد آن ابتداى حيات نخست مسجد است. در مجموع مقدار ده ستون در ده ستون حد مسجد النبى(ص) است. ستون‌هاى مزبور سه رنگ است. در قسمت اصلى رنگ ستونها، محدوده روضه را از ديدگاه اهل سنت نشان مى‌دهد. نوعى ديگر از ستون‌ها كه متفاوت با دسته نخست است، حد مسجد را تا سال هفتم معين مى‌كند. و تا ده ستون حد مسجد تا سال دهم هجرت را مشخص مى‌سازد.

يكى از بناهايى كه همزمان با ساختن مسجد احداث شد، دو حجره يا به تعبير امروزين خانه در ديواره شرقى مسجد بود. اين دو حجره براى سكونت رسول خدا(ص) و همسرانش سوده و عايشه ساخته شده بود. بعدها بر تعداد اين حجرات افزودند. اصحاب ديگر نيز هركدام كه توانايى داشتند، حجره‌اى در كنار مسجد ساختند. آنها درهايى به مسجد داشتند و در وقت نماز از همان در وارد مى‌شدند. اما در سال سوم دستور داده شد تا اين درها بسته شود، مگر درِ خانه امام على(ع) . در جاى ديگر درباره حجره‌ها سخن خواهيم گفت.

توسعه مسجد در سال هفدهم هجرى

با گسترش فتوحات، جمعيت مسلمان افزايش مى‌يافت و در اين ميان، مدينه به عنوان مركز خلافت، جمعيت بيشترى را به خود جذب مى‌كرد. خليفه دوم (خلافت از 13 تا 23 ه.) تصميم گرفت تا خانه‌هاى اطراف را بخرد و آنها را ضميمه مسجد سازد.

مسجد اندكى در سمت قبله، يعنى جنوب و نيز از جهت غرب و شمال گسترش يافت. در اين ميان، قرار بود خانه عباس عموى پيامبر(ص) نيز خراب شود، كه كار به منازعه لفظى كشيده شد. خليفه تن به حكميّت يكى از اصحاب رسول خدا(ص) داد و حَكَم حُكْم كرد كه خليفه نبايد براى مسجد، به زور، زمينى را از صاحبش بگيرد. پس از خاتمه نزاع، عباس خود خانه‌اش را نه در عوض پول، بلكه به عنوان هديه تقديم كرد. در افزايش جديد، در سمت قبله، حدود 5 متر، در سمت غرب 10 متر و در سمت شمال 15 متر به مسجد افزوده شد.

مجموع مساحت افزوده شده 1100 متر مربع بود و مجموع مساحت آن به 3575 متر مربع مى‌رسيد. با افزايش اين مساحت، درهاى جديدى نيز براى مسجد گشوده شد.

در اين افزايشِ مساحت، جاى ستون‌هاى قبلى را ستون‌هاى جديدى از نخل گرفت و بناى مسجد نيز نسبت به بناى سابق استحكام بيشترى يافت و البته مصالح بكار رفته، همان خشت و برگ نخل بود. كف مسجد را نيز با ريگ‌هاى وادى عقيق فرش كردند. ¹