97 «حِجُّ الْبَيْتِ وَاجِبٌ لِمَنْ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً وَ هُوَ الزَّادُ وَ الرَّاحِلَةُ مَعَ صِحَّةِ الْبَدَنِ وَ أَنْ يَكُونَ لِلْإِنْسَانِ مَا يُخَلِّفُهُ عَلَي عِيَالِهِ وَ مَا يَرْجِعُ إِلَيْهِ بَعْدَ حَجِّه» ¹

«حج خانه خدا بركسى واجب است كه استطاعت داشته باشد و استطاعت يعنى داراى توشه و مركب (وسيله نقليه) و سلامت بدن بوده و گذشته از هزينه زن و فرزندش، مالى نيز پس از بازگشت از حج براى امرار معاش اندوخته باشد.»

يك‌بار حج، بر هر فرد مستطيع واجب است!

با توجه به اهميت حج، اين سؤال به ذهن مى‌آيد كه آيا اين فريضه الهى با

وجود شرايط، تنها يك‌بار بر انسان واجب است يا اينكه با مهيا شدن مجدّد شرايط، مكرر بر انسان واجب مى‌شود؟ ظاهر روايات بر وجوب يك‌بار حج در طول عمر دلالت دارد و احاديثى كه در ازاى هر استطاعت، انجام يك حج را واجب معرفى نموده، داراى رمز و راز خاصى است كه پس از ذكر روايات آن بيان خواهيم نمود. امام‌صادق(ع) درباره وجوب يك‌بار حج در طول عمر فرمودند:

«اَلْحَجُّ فُرِضَ عَلَيْهِمْ مَرَّةً وَاحِدَةً لِبُعْدِ الْأَمْكِنَةِ وَ الْمَشَقَّةِ عَلَيْهِمْ فِي الْأَنْفُسِ روَرالْأَمْوَالِ» ²

«حج از آن جهت تنها يك‌بار در طول عمر بر مردم واجب شده است كه راهها دور بوده و آمدن به حج براى آنها مشقّت جانى و مالى دارد.»

در حديث ديگر از امام رضا(ع) نقل شده است:

«أَنَّ الْحَجَّ فَرِيضَةٌ مِنْ فَرَائِضِ اللَّهِ وَ قَدْ وَجَبَ فِي طُولِ الْعُمُرِ مَرَّةً وَاحِدَةً وَ وَعَدَ عَلَيْهَا مِنَ الثَّوَابِ الْجَنَّةَ وَ الْعَفْوَ مِنَ الذُّنُوبِ» ³

«حج فريضه‌اى از فرائض الهى است كه يك‌بار در طول عمر واجب بوده و خداوند بر آن وعده بهشت و بخشش گناهان داده است.»

و در حديث ديگر از آن حضرت روايت شده است:

«عِلَّةُ فَرْضِ الْحَجِّ مَرَّةً وَاحِدَةً لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَضَعَ الْفَرَائِضَ عَلَي أَدْنَي الْقَوْمِ قُوَّةً فَمِنْ تِلْكَ الْفَرَائِضِ الْحَجُّ الْمَفْرُوضُ وَاحِدٌ ثُمَّ رَغَّبَ أَهْلَ الْقُوَّةِ عَلَي قَدْرِرطَاقَتِهِمْ» ⁴

«علّت وجوب يك‌بار حج در طول عمر براى اين است كه خداوند عزّوجلّ در همه واجبات و فرائض، وضعيت ناتوان‌ترين افراد را ملاك قرار داده است. يكى از اين واجبات، حج است كه يك‌بار در طول عمر واجب است. سپس خداوند كسانى را كه توانايى لازم دارند، ترغيب نموده تا مكرر آن را

بجاى‌آورند.»

نظريه شيخ صدوق و مستندات او

در مقابل رواياتى كه بر وجوب يك‌بار حج در طول عمر دلالت دارد، احاديث ديگرى وجود دارد كه حج را تكليف هر ساله انسان‌هاى مستطيع معرفى مى‌نمايد. چنان‌كه روايت شده در حجة الوداع، فردى به نام سُراقَةَ بنِ جُعْشُمْ به رسول خدا(ص) عرضه داشت:

«يَا رَسُولَ اللَّهِ عُلِّمْنَا دِينَنَا كَأَنَّمَا خُلِقْنَا الْيَوْمَ أَرَأَيْتَ لِهَذَا الَّذِي أَمَرْتَنَا بِهِ لِعَامِنَا هَذَا أَوْ لِكُلِّ عَامٍ»

«اى رسول خدا! به گونه‌اى دين (و اعمال حج) به ما تعليم داده شده كه احساس مى‌كنيم تازه از مادر متولد شده‌ايم. آيا حجى كه ما را به آن امر