148وى در سفرهاى خود، با نگاهى عميق به اطراف خويش، خوبىها و بدىها، بايدها و نبايدها را توصيف و گزارش كرده است. او در گشت و گذار خود در غرب متوجه آسيبپذيرى انسانيت در اين ديار شده است. در سفر به چين، به بررسى عجايب كهن چين و پيشرفتهاى امروزى آن و عقايد و آراى چينىها پرداخته است. خاطرات مؤلف از سفر معنوى به حج و زيارت كعبه و مدينه و مشاهد ائمه و قبور مؤمنان و وقوف او در مشعر و منى و عرفات، پايانبخش اين دفتر است.
حسامالسلطنه، مرادميرزا 1 (1233 - 1299ق)
سفرنامهمكه: گزارشوقايعسفر به: استانبول، مكه، مدينه، دمشق، بيتالمقدسو...، بهكوششرسول جعفريان، تهران، نشر مشعر، چاپ 1، 1374، 360ص، وزيرى.
عنوان ديگر: سفرنامه مكه، دليل الأنام فى سبيل زياره بيت الله الحرام و القدس الشريف و مدينه السلام
گزارش سفرهاى مؤلف به نقاط مختلف از جمله مكه و مدينه است. جعفريان در مقدمه آورده كه ادبيات سفرنامهنويسى در دوره قاجار رشد چشمگيرى يافت. يكى از زمينههاى سفرنامهنويسى اين دوره، سفرهاى حج است. حسامالسلطنه فرزند عباس ميرزا از جمله كسانى است كه در سفر حج به سال 1297، وقايع و حوادث سفر خود را تقرير و يكى از ملازمانش آن را تحرير كرده است. وى كمابيش اوضاع اجتماعى و سياسى شهرها و اماكنى چون مكه، مدينه، استانبول، سوريه، فلسطين و مصر را توصيف مىكند. هر چند ثبت وقايع شخصى شاهزاده - كه معمول بين درباريان در سفرنامه نويسى بوده - حجم بيشتر كتاب را به خود